نحوه بسته بندی مواد غذایی

بسته بندی مواد غذایی فقط قرار دادن محصول داخل یک جعبه، کیسه یا ظرف نیست. اگر بسته بندی درست انتخاب نشود، ممکن است محصول در اثر رطوبت، ضربه، تغییرات دما، آلودگی یا حتی تماس نامناسب با ماده بسته بندی کیفیت خود را از دست بدهد. از طرف دیگر، بسته بندی مناسب می تواند به حفظ کیفیت، افزایش ماندگاری، کاهش ضایعات و سالم رسیدن محصول به دست مصرف کننده کمک کند.

به همین دلیل، نحوه بسته بندی مواد غذایی باید بر اساس نوع ماده غذایی، میزان حساسیت آن، شرایط نگهداری، مسافت حمل و نوع توزیع انتخاب شود. مثلا روشی که برای بسته بندی حبوبات مناسب است، لزوما برای ماهی تازه، گوشت، میوه یا محصولات لبنی مناسب نیست.

در این مطلب، مرحله به مرحله بررسی می کنیم که برای بسته بندی مواد غذایی چه نکاتی باید رعایت شود، چه موادی برای این کار کاربرد دارند و در چه شرایطی استفاده از یونولیت بسته بندی می تواند انتخاب مناسبی باشد.

بسته بندی مواد غذایی چیست؟

بسته بندی مواد غذایی مجموعه ای از روش ها و موادی است که برای محافظت از ماده غذایی در برابر عوامل آسیب رسان، حمل و نقل، نگهداری و عرضه محصول مورد استفاده قرار می گیرد.

یک بسته بندی مناسب باید فقط ظاهر خوبی نداشته باشد؛ بلکه باید متناسب با ویژگی های محصول طراحی شود. بسته بندی می تواند از محصول در برابر ضربه، رطوبت، آلودگی، اکسیژن، نور و تغییرات دما محافظت کند و در بعضی محصولات به حفظ کیفیت و افزایش عمر مفید کمک کند. نکته مهم این است که همه مواد غذایی شرایط یکسانی ندارند. برای مثال:

• حبوبات و مواد خشک بیشتر به محافظت در برابر رطوبت و آلودگی نیاز دارند.
• محصولات منجمد به بسته بندی مقاوم در برابر سرما و شرایط زنجیره سرد نیاز دارند.
• گوشت و ماهی تازه علاوه بر بسته بندی مناسب، به کنترل دما در زمان حمل نیاز دارند.
• میوه و سبزیجات حساس به ضربه، به بسته بندی هایی نیاز دارند که از له شدن و آسیب مکانیکی جلوگیری کند.
• غذاهای آماده ممکن است به بسته بندی مقاوم در برابر نشت و متناسب با دمای مصرف نیاز داشته باشند.

بنابراین نمی توان یک نوع بسته بندی را برای تمام مواد غذایی مناسب دانست.

چرا انتخاب روش بسته بندی مواد غذایی اهمیت دارد؟

هدف اصلی بسته بندی، محافظت از محصول از زمان تولید تا زمان مصرف است. یک بسته بندی نامناسب می تواند باعث آسیب فیزیکی، کاهش کیفیت، آلودگی یا افزایش ضایعات شود.

از طرف دیگر، بسته بندی باید با شرایط واقعی زنجیره تامین هماهنگ باشد. محصول ممکن است چندین بار جابه جا شود، در انبار قرار بگیرد، با کامیون یا وانت حمل شود و در نهایت به فروشگاه یا مصرف کننده برسد.

در نتیجه هنگام تعیین نحوه بسته بندی مواد غذایی باید چند موضوع را همزمان در نظر گرفت:

• نوع ماده غذایی
• حساسیت محصول به رطوبت
• حساسیت به نور و اکسیژن
• دمای مورد نیاز
• احتمال ضربه و فشار در حمل
• مدت زمان نگهداری
• فاصله محل تولید تا مصرف
• نوع وسیله حمل
• تماس مستقیم یا غیرمستقیم بسته بندی با غذا
• هزینه بسته بندی و حمل

این نگاه باعث می شود به جای انتخاب صرفا ارزان ترین بسته بندی، گزینه ای انتخاب شود که در مجموع کمترین خسارت و ضایعات را ایجاد کند.

نحوه بسته بندی مواد غذایی چگونه است؟

برای اینکه بسته بندی محصول اصولی باشد، بهتر است کار را از شناخت خود محصول شروع کنیم. در ادامه یک روش کاربردی برای انتخاب و اجرای بسته بندی آورده ایم.

۱٫ ابتدا نوع ماده غذایی را مشخص کنید

اولین مرحله این است که بدانیم دقیقا چه چیزی قرار است بسته بندی شود.

مواد غذایی خشک، تازه، منجمد، مایع و نیمه جامد هرکدام نیاز متفاوتی دارند. برای مثال، در مواد غذایی خشک، کنترل رطوبت اهمیت زیادی دارد. اما در ماهی تازه یا محصولات منجمد، کنترل دما و جلوگیری از افزایش دمای محصول اهمیت بیشتری پیدا می کند.

بنابراین قبل از خرید جعبه، کارتن، ظرف، فیلم یا یونولیت باید ویژگی های محصول مشخص شود.

۲٫ شرایط نگهداری محصول را مشخص کنید

بعد از شناخت محصول باید مشخص شود که غذا در چه شرایطی قرار است نگهداری و منتقل شود.

برای مثال باید بدانید:

• محصول در دمای محیط نگهداری می شود یا یخچال؟
• محصول منجمد است یا تازه؟
• چند ساعت یا چند روز در مسیر است؟
• آیا در معرض نور مستقیم قرار می گیرد؟
• احتمال تماس بسته با آب و رطوبت وجود دارد؟
• آیا محصول باید همراه با یخ یا پک سرد حمل شود؟

این مرحله برای محصولات فسادپذیر اهمیت بسیار زیادی دارد. حتی یک بسته بندی عایق حرارتی به تنهایی نمی تواند جایگزین کنترل مناسب دما در زنجیره سرد شود. بلکه باید همراه با روش صحیح نگهداری و حمل استفاده شود.

۳٫ بسته بندی اولیه را متناسب با ماده غذایی انتخاب کنید

بسته بندی اولیه همان بخشی است که مستقیما با محصول در تماس است یا نزدیک ترین لایه به ماده غذایی محسوب می شود.

در این مرحله موضوع ایمنی مواد در تماس با غذا اهمیت ویژه ای دارد. سازمان هایی مانند FDA و EFSA برای موادی که با غذا در تماس هستند، موضوع انتقال مواد شیمیایی از بسته بندی به غذا یا همان مهاجرت را مورد توجه قرار می دهند. نوع غذا، زمان تماس، دما و جنس بسته بندی می توانند بر میزان مهاجرت تاثیر داشته باشند.

بنابراین نباید صرفا به ظاهر یا قیمت ظرف و بسته بندی توجه کرد. اگر قرار است ماده بسته بندی مستقیما با غذا تماس داشته باشد، باید برای کاربرد غذایی مورد نظر مناسب باشد.

انواع بسته بندی مورد استفاده برای مواد غذایی

بسته بندی مواد غذایی را می توان از جنبه های مختلف دسته بندی کرد. از نظر جنس، گزینه های متداول شامل پلاستیک، کاغذ و مقوا، شیشه، فلز و مواد ترکیبی هستند.

۱٫ بسته بندی پلاستیکی

پلاستیک به دلیل وزن کم، قابلیت شکل دهی و امکان تولید در فرم های مختلف در صنایع غذایی کاربرد گسترده ای دارد. البته هر پلاستیکی برای هر نوع ماده غذایی یا هر دمایی مناسب نیست و باید کاربرد مورد نظر، نوع ماده غذایی و شرایط تماس بررسی شود.

۲٫ بسته بندی شیشه ای

شیشه می تواند برای محصولاتی مانند سس، ترشی، مربا و برخی نوشیدنی ها کاربرد داشته باشد. مقاومت شیمیایی و قابلیت مشاهده محصول از مزایای آن است؛ اما وزن و شکنندگی بیشتر، استفاده از آن را در برخی حمل و نقل ها دشوار می کند.

۳٫ بسته بندی فلزی

قوطی های فلزی برای محصولاتی مانند کنسروها کاربرد دارند. این نوع بسته بندی می تواند محافظت مناسبی در برابر عوامل محیطی ایجاد کند، البته ساختار و پوشش داخلی آن باید متناسب با محصول انتخاب شود.

۴٫ بسته بندی کاغذی و مقوایی

کاغذ و مقوا برای بسته بندی بسیاری از محصولات خشک و همچنین به عنوان لایه بیرونی بسته بندی استفاده می شوند. در برابر رطوبت، عملکرد آنها به نوع کاغذ، پوشش و ساختار بسته بندی وابسته است.

۵٫ بسته بندی یونولیتی

یونولیت بسته بندی یا EPS یکی از گزینه هایی است که به ویژه برای حمل و محافظت از برخی مواد غذایی تازه و حساس کاربرد دارد. یونولیت بسته بندی ساختاری سبک و سلول بسته دارد و به دلیل ویژگی عایق حرارتی و جذب ضربه، در حمل ماهی، محصولات دریایی، میوه و سبزیجات و برخی محصولات فسادپذیر استفاده می شود.

یونولیت بسته بندی برای چه مواد غذایی مناسب است؟

یکی از کاربردهای مهم یونولیت، بسته بندی و حمل مواد غذایی حساس به دما و ضربه است.

یونولیت به دلیل ساختار سبک و عایق خود می تواند سرعت تبادل حرارت بین داخل و خارج بسته را کاهش دهد. این ویژگی در حمل محصولات سرد یا منجمد اهمیت دارد و در صورت استفاده همراه با یخ یا تجهیزات خنک کننده مناسب، می تواند به حفظ شرایط دمایی مورد نیاز کمک کند.

از کاربردهای رایج بسته بندی EPS می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ماهی و محصولات دریایی
• گوشت و فرآورده های پروتئینی
• برخی محصولات لبنی
• میوه و سبزیجات حساس
• محصولات تازه و فسادپذیر
• مواد غذایی نیازمند حمل سرد
• محصولاتی که در زمان حمل به محافظت در برابر ضربه نیاز دارند

البته انتخاب یونولیت باید بر اساس نوع محصول، وزن، ابعاد، مدت زمان حمل، دمای مورد نیاز و طراحی جعبه انجام شود. صرفا قرار دادن محصول داخل یک جعبه یونولیتی به معنی تضمین حفظ دما نیست.

نحوه بسته بندی مواد غذایی با یونولیت

اگر قرار است از یخدان یونولیتی برای حمل مواد غذایی استفاده شود، مراحل کلی می تواند به شکل زیر باشد:

1.  انتخاب جعبه با ابعاد مناسب
   جعبه نباید بیش از حد بزرگ باشد؛ زیرا فضای خالی زیاد می تواند باعث جابه جایی محصول شود. از طرف دیگر، کوچک بودن بیش از حد جعبه نیز ممکن است باعث فشار به محصول یا آسیب به بسته بندی داخلی شود.
2.  آماده سازی بسته بندی داخلی
   در صورت نیاز، محصول ابتدا در بسته بندی اولیه مناسب قرار می گیرد. این لایه می تواند وظیفه جلوگیری از تماس مستقیم محصول با مواد خنک کننده، کاهش نشت و کنترل آلودگی را بر عهده داشته باشد.
3.  قرار دادن محصول داخل جعبه
   محصول باید طوری چیده شود که کمترین حرکت را در داخل جعبه داشته باشد. برای محصولات حساس مانند میوه و سبزیجات، نحوه چیدمان و جلوگیری از فشار روی محصول اهمیت زیادی دارد.
4.  استفاده از ماده خنک کننده در صورت نیاز
   برای محصولات سرد یا منجمد ممکن است از یخ یا پک های خنک کننده استفاده شود. نوع و مقدار ماده خنک کننده باید با مدت زمان حمل، دمای مورد نیاز و حجم محصول هماهنگ باشد.
   EPS می تواند در کنار یخ یا سایر تجهیزات خنک کننده برای افزایش مدت حفظ دمای پایین مورد استفاده قرار گیرد.

بسته بندی مواد غذایی خشک چگونه انجام می شود؟

مواد غذایی خشک مانند حبوبات، برنج، خشکبار، ادویه و برخی محصولات پودری معمولا بیشتر از هر چیز به محافظت در برابر رطوبت، آلودگی، حشرات، نور و هوا نیاز دارند.

برای این محصولات معمولا ابتدا بسته بندی اولیه متناسب با محصول انتخاب می شود و سپس در صورت نیاز، بسته بندی ثانویه مانند کارتن برای حمل و انبارش مورد استفاده قرار می گیرد.

در این نوع محصولات، انتخاب بسته بندی باید بر اساس ویژگی ماده غذایی انجام شود. مثلا یک محصول چرب ممکن است از نظر تماس با مواد بسته بندی شرایط متفاوتی نسبت به یک ماده خشک کم چرب داشته باشد. FDA نیز در دسته بندی شرایط استفاده از مواد در تماس با غذا، تفاوت میان غذاهای خشک، مواد اسیدی، محصولات حاوی چربی، لبنیات و سایر گروه ها را در نظر می گیرد.

نحوه بسته بندی گوشت و مواد پروتئینی

گوشت، مرغ و ماهی از مواد غذایی فسادپذیر هستند و بسته بندی آنها باید در کنار کنترل دما و رعایت بهداشت انجام شود.

در این محصولات بسته بندی باید بتواند:

• از نشت مایعات جلوگیری کند.
• احتمال آلودگی را کاهش دهد.
• محصول را در برابر آسیب های فیزیکی محافظت کند.
• شرایط دمایی مناسب در حمل حفظ شود.
• با نوع محصول و روش نگهداری سازگار باشد.

برای حمل محصولات پروتئینی تازه، استفاده از جعبه های عایق مانند یونولیت می تواند به مدیریت شرایط حرارتی در مسیر کمک کند. EPS به طور گسترده برای حمل ماهی و محصولات دریایی و سایر مواد غذایی حساس استفاده می شود.

نحوه بسته بندی میوه و سبزیجات

در بسته بندی میوه و سبزیجات، موضوع فقط جلوگیری از آلودگی نیست. ضربه، فشار، رطوبت و شرایط نامناسب حمل نیز می توانند باعث کاهش کیفیت محصول شوند.

برای محصولات حساس باید بسته بندی طوری انتخاب شود که:

• وزن محصول باعث له شدن لایه های پایینی نشود.
• گردش و شرایط هوایی مورد نیاز محصول در نظر گرفته شود.
• بسته بندی در برابر رطوبت عملکرد مناسبی داشته باشد.
• جابه جایی محصول در زمان حمل محدود شود.
• امکان چیدمان مناسب در زمان حمل وجود داشته باشد.

جعبه های EPS برای برخی محصولات تازه به دلیل مقاومت در برابر رطوبت، وزن پایین و ویژگی های عایق حرارتی مورد استفاده قرار می گیرند و می توانند از محصول در برابر آسیب های مکانیکی نیز محافظت کنند.